Haptische massage; verband tussen lichaam en geest ervaren

  • door
haptische massage

Haptische massage

Haptische massage is een methode van masseren waarbij je zoals de titel al aangeeft verbanden legt tussen lichaam en geest. Verbanden die er al zijn maar niet altijd ervaren worden.

Haptonomie komt van de Griekse woorden hapsos (tast, aanraking) en nomos (wet, regel, norm). Het is de leer van de tast, het gevoel en het gevoelsleven. De wetenschap van de affectieve aanraking. In onze huidige maatschappij overheerst het denken en is er slechts beperkt ruimte voor bezinning en emotionele beleving. We hebben geleerd te voelen met ons hoofd, we bedenken hoe we ons voelen, als iemand daar om vraagt. Er is weinig onderling contact tussen lichaam en geest, geen integratie tussen denken en gevoel en we voelen ons niet één geheel.

Klachten die voortkomen uit het uit balans zijn van denken en voelen zijn stress, hoofdpijn, rugklachten, burn out, enzovoorts. Door middel van haptische massage breng je de cliënt weer in contact met zijn gevoel. Het is de affectieve aanraking die hem in staat stelt zich te openen en zijn evenwicht te herstellen. Dat betekent dat je massage gebruikt om contact te maken met het innerlijk van de persoon die je masseert. Je begeleidt hem in het voelen wat zijn lichaam hem te vertellen heeft, waardoor hij tot inzicht kan komen over zichzelf, zijn drijfveren en zijn behoeftes. Door je cliënt als geheel mens te benaderen en verder te kijken dan de specifieke klacht waarmee deze komt, kun je contact maken met hoe iemand tegen zijn leven aankijkt, hoe iemand de dingen doet.

Door hem dat te laten voelen en zijn bewustzijn er naartoe te brengen, kan hij erkennen wat er in hem speelt en ervaren hoe dat voor hem is, hoe dat voelt. Dit is een proces van bewustwording dat iemand kan helpen om bijvoorbeeld nieuwe keuzes te maken over hoe hij de dingen doet.

Bewustzijn is de sleutel naar een innerlijk proces van zelfheling. Je lichaam bevat veel, beter gezegd alle, informatie over wie je bent, hoe je in het leven staat en hoe het met je gaat. Deels ben je je daar bewust van, maar voor een groot deel ook niet. Alles wat je voelt, kun je zien als een signaal van je lichaam, een vraag om aandacht. Haptische massage kan je stil laten staan bij vragen als: wat voel ik en hoe komt het dat ik me zo voel? Wat heb ik nodig om me anders/beter te voelen? Je masseert dan dus niet om klachten eenvoudig weg te masseren.

Bij de haptische massage streef je naar heling van de cliënt, ofwel naar herstel van een verstoorde harmonie, en niet zozeer naar het opheffen van symptomen. Het doel is de cliënt te begeleiden in het luisteren naar zijn klachten of signalen door ze met aandacht te voelen en te ervaren. Dus zonder ze weg te willen hebben: erkennen dat dat gevoel er is en het zo diep mogelijk verkennen. Op die manier wordt rust en ruimte gecreëerd om je over te geven aan wat je ervaart, zonder er de strijd mee aan te gaan.

Een mens wordt gevormd door de dingen die hij in zijn leven meemaakt. Hoewel hij zich misschien niet alle details herinnert, doet zijn lichaam dat wél en geeft hem signalen om hem te helpen te begrijpen wat er met hem gebeurt. Daarnaar luisteren, zonder het onprettige gevoel zo snel mogelijk weg te willen hebben, is niet altijd makkelijk of fijn. Het voelt chaotisch en onduidelijk en het doet soms pijn. Maar als dat uiteindelijk meer inzicht geeft in het hoe en waarom van de signalen die hij kreeg door middel van fysieke of geestelijke klachten, is dat heel bevrijdend.

We kunnen ver van onszelf verwijderd zijn en dat terwijl de waarheid feitelijk binnen handbereik ligt. Stel dat je altijd met een zware rugzak rondloopt. Je bent er zodanig aan gewend geraakt, dat je het extra gewicht niet eens meer voelt. Je bent je er niet meer bewust van. Op het moment dat je je daar wel weer bewust van wordt, ga je het gewicht weer voelen en merk je wat een verkramping in je spieren het veroorzaakt. Je zult direct geneigd zijn de rugzak af te doen en neer te zetten. Dus het bewustzijn alleen al leidt tot een verandering. Het probleem wordt in stand gehouden door gebrek aan bewustzijn; bewustwording is een eerste stap in de structurele aanpak van dat probleem.

Verband tussen lichaam en geest

Volgens onder andere Dethlefsen en Dahlke, die ‘De zin van ziekzijn’ schreven, is elke lichamelijke klacht, elk symptoom, een lichamelijke uiting van een onbalans in het systeem, waarin lichaam en geest één zijn. Dus een lichamelijke klacht geeft uitdrukking aan iets uit je onderbewuste. Leren luisteren naar wat die klacht of dat symptoom te vertellen heeft, welke behoefte het uitdrukt, kan heel heilzaam en helend zijn, doordat het je in contact brengt met zaken die voor jou, als uniek persoon, van belang zijn. In ons dagelijkse taalgebruik vinden we allerlei uitdrukkingen die een verband leggen tussen lichaam(sdelen) en de manier waarop we het leven beleven.

Zo kan je ergens een zwaar hoofd in hebben, door de knieën gaan, voet bij stuk houden, met iets in de maag zitten, het hart op de goede plaats hebben, om maar een paar voorbeelden te noemen. Je kunt je afvragen of dat slechts metaforen zijn of dat ze misschien ook wel echt iets zeggen over de verhouding tussen ons lichaam en ons innerlijk welzijn. In veel gevallen is er inderdaad een verband te zien. Denk maar aan de pijn die met een gebroken hart samengaat. Luister goed naar wat de cliënt zoal zegt, naar de uitdrukkingen die deze onbewust gebruikt en kijk daarna wat er tijdens de massage op te merken is als je dat betreffende gebied benadert.

Verschillende thema’s die kunnen spelen bij een mens, lijken zich uit te drukken via het orgaan of het gebied dat gerelateerd is aan dat thema. Je kunt je voorstellen dat bijvoorbeeld de longen op die manier conflicten spiegelen die met thema’s als lucht of ruimte te maken hebben. Problematiek rond dragen of draagkracht zijn terug te vinden in de rug en schouders. Als iets niet te verteren is voor je, zou zich dat wel eens in de maagstreek kunnen manifesteren, evenals alles wat met opnemen/innemen en toelaten te maken heeft. De dikke darm en de blaas zijn de gebieden die heel goed van slag kunnen zijn als de thema’s loslaten en vasthouden een rol spelen. En spanning in de benen met beweging of stilstaan. Ook de chakra’s kunnen een aangrijpingspunt vormen voor de oriëntatie rondom thema’s die voor de cliënt van belang zijn. Zowel lichamelijke klachten in het gebied van het chakra als psychische klachten gerelateerd aan het thema van het chakra kunnen je doen besluiten in welk gebied of op welke manier je de massage wilt gaan geven.

Klachten en symptomen wijzen op aspecten van jezelf die je te lang hebt verwaarloosd of die je teveel hebt belast. Het ontrouw zijn aan jezelf of het uitstellen van belangrijke keuzes in je leven leiden tot een spanning die zich langzaam maar zeker ophoopt en in je lichaam vastzet. Als je er op die manier naar kijkt is ziekte dus niet alleen een fysiek probleem, maar zeker ook een boodschap van je ziel. Je lichaam komt in opstand, als jij er lange tijd naar weigert te luisteren, en laat je zien waar zich jouw blinde vlek bevindt. Massage maakt de signalen die je lichaam afgeeft beter voelbaar en versterkt ze. Als haptisch masseur stel je de cliënt voor daar gebruik van te maken en door middel van aandachtig voelen contact te leggen met zichzelf en met de klacht. Als de cliënt daartoe in staat is, leidt dat vrijwel altijd tot een moment waarop het fysieke voelen overgaat in een dieper en completer voelen, waarbij de lichamelijke informatie getransformeerd wordt tot inzicht en zelfkennis.

Maar voelen is eng

Toch zal dat niet vanzelf gaan. Niet voor niets zijn wij ons voelen uit de weg gegaan. We willen niet terug naar onprettige ervaringen; we vinden het eng om te voelen. We hebben een heel arsenaal van strategieën ontwikkeld om onszelf niet te hoeven voelen. De krachtigste strategie is de simpele onderdrukking. We halen onze aandacht compleet van een gevoel weg en weten dan zelfs niet eens meer dat het bestaat. Een andere methode is projectie. Eigenschappen van jezelf die je niet wilt erkennen of ervaren, projecteer je op anderen. Je hebt nog wel enig contact met deze eigenschappen, maar herkent ze niet als van jezelf. Van projectie is sprake als je je enorm kan ergeren aan een ander, of juist omgekeerd, als je die ander overdreven bewondert. Het gaat in beide gevallen om eigenschappen die je eigen zijn, daarom herken je ze, maar je ziet niet in dat dit om jezelf gaat. Om deze eigenschappen te kunnen zien, heb je een ander nodig. Een derde strategie om niet te hoeven voelen is om vooral rationeel met alles om te gaan. Je analyseert je gevoelens en emoties uitvoerig en je besteedt veel tijd aan het zoeken van oorzaken en verklaringen. In feite is dit analyserend bezig zijn met gevoel alleen maar een slimme manier om niet te hoeven voelen. Weerstand bij de cliënt om te voelen kun je als masseur herkennen aan bijvoorbeeld het opeenklemmen van de kaken, kuchen of slikken, een onderdrukte ademhaling, afleiden van de aandacht, een ontwijkende houding, zoals giechelen zonder reden, lachen in plaats van huilen, grapjes maken of over irrelevante dingen praten op ernstige momenten, in slaap vallen, intensief denken, druk praten.

In het algemeen heeft een mens gedurende zijn leven het meest last van zichzelf.. Het is namelijk zijn eigen geest die steeds maar opnieuw eisen, oordelen en onvrede voortbrengt. De levensthema’s waar wij mee worstelen hebben bijna zonder uitzondering te maken met veroordeling van onszelf en met onvrede over wie we zijn en wat we hebben. We dragen een ideaalbeeld met ons mee dat een permanent gevoel van schuld, schaamte, innerlijke strijd en spanning veroorzaakt. Gewoon authentiek jezelf zijn kunnen we niet meer; er is altijd wat te vergelijken en te verbeteren of te veranderen. Kort samengevat houdt dat in dat je als mens een groot deel van je energie besteedt aan het onderdrukken en vervormen van aspecten van jezelf.

Tijdens een haptische massage mag je er even helemaal zijn zoals je bent, zonder ook maar iets te veranderen of te veroordelen. De essentie van haptische massage is om gevoelens en emoties niet te bestrijden, te analyseren, te verklaren, uit te leven of te veranderen, maar om ze aan te kijken en met aandacht te beleven. Het gaat om, bijna objectief en met een soort van nieuwsgierigheid, voelen wat er te voelen valt, zonder waardeoordelen, zonder verzet. Als dat lukt, dan kan er wat in beweging komen. Het lichaam is je vriend, heeft het beste met je voor en liegt nooit!

Haptische massage, hoe gaat dat?

Haptische massage zit hem in je aandacht, in je intentie als masseur. Alle technieken die je eerder geleerd hebt kun je gebruiken, als je maar helemaal in contact bent met jezelf en met de cliënt en steeds afstemt op wat zich tijdens de massage voordoet. Dit afstemmen hoeft niet met woorden, integendeel zelfs, als je steeds gaat vragen en in gesprek blijft met de cliënt, blijft deze in zijn hoofd zitten en kan zich niet concentreren op het voelen.

Contact maken is jezelf openen voor de ander en deze onvoorwaardelijk toelaten. Wil je echt contact maken met de cliënt, dan is het van belang dat je zelf leeg bent, dat je goed gegrond bent. Voordat je het (fysieke) contact met de cliënt aangaat is het belangrijk dat je in contact bent met jezelf. Neem hiervoor de tijd. Sluit desnoods je ogen en ga met je aandacht naar je lichaam, naar je centrum een daarna naar je handen. Voel je voeten stevig op de grond staan, je knieën niet op slot. Voel als het ware een koord vanuit je stuitje diep de aarde ingaan. Zo kun je jezelf stevig en verankerd met de aarde voelen. Van daaruit is het geen grote stap meer om met je hart, aandachtig en invoelend contact te maken met de cliënt en te masseren.

Een haptische massage wordt langzaam en veelal met de volle hand gegeven. Door langere tijd op een plek te blijven masseren nodig je de cliënt uit om daar met aandacht te gaan voelen, het helemaal te ervaren. Als masseur laat je je leiden door wat je in het contact met de cliënt tegenkomt. Deze komt al met een bepaalde uitstraling en lichaamshouding binnen, vertelt over voor hem op dit moment relevante problematiek. Tijdens de massage kun je reacties opmerken als stoppen met ademhalen, een diepe zucht, trillen van lichaamsdelen, gebalde vuisten. Je gaat tot op een diep niveau in contact met de cliënt.

Technieken of volgordes zijn minder belangrijk dan volledig aanwezig zijn bij wat er gebeurt. Je nodigt de cliënt uit te voelen wat zich in zijn innerlijk afspeelt zonder het te verwerpen of te problematiseren, maar te accepteren dat je je op dit moment zo voelt. Door middel van vragen kun je je cliënt begeleiden naar een beter en dieper voelen. Probeer daarbij vooral open vragen te stellen, zodat de ander zelf zijn antwoord kan formuleren en zijn eigen woorden daarvoor kan gebruiken. Op een gesloten vraag loop je het risico een snel, of een sociaal gewenst antwoord te krijgen. Met de vraag: Hoe is dit voor je? Geef je de ander meer ruimte om het zelf aandachtig te verkennen, in tegenstelling tot bijvoorbeeld de vraag: Is dit gevoelig?

Ook het spiegelen van dingen die de cliënt benoemt, of van wat je bij hem ziet gebeuren is een belangrijk onderdeel van de haptische massage. Op die manier komt de eigen boodschap vaak nog veel duidelijker binnen bij hem, wat tot een diepere bewustwording leidt. Er zijn dus geen regels voor wat je doet, het gaat er vooral om hoe je het doet. Goed luisteren, observeren en aanwezig zijn met je hart zijn belangrijke vaardigheden als je een haptische massage wilt geven. Steeds als je iets waarneemt bij je cliënt, neem je invoelend een beslissing. Je vertraagt de massage om de cliënt te laten voelen dat er iets gebeurt. Of je handen blijven een tijdje liggen op dezelfde plek. Je kunt ook een verandering aanbrengen in de druk waarmee je masseert, of juist besluiten op dezelfde manier door te gaan en de beweging te herhalen. Je kunt de cliënt opmerkzaam maken op zijn reactie of besluiten er ná de sessie op terug te komen.

Wat je doet, besluit je als masseur per situatie zelf, maar altijd probeer je elke beweging op te merken en er spiegelend zó op in te spelen dat de cliënt zichzelf ‘terug voelt’. Los van de vragen in reactie op wat je ziet gebeuren, kun je ook de bewustwording stimuleren door andere, gerichte vragen te stellen. Ook daarmee ondersteun je de cliënt in het bij het voelen komen en blijven. Vraag bijvoorbeeld, als je de linkerschouder hebt gemasseerd en de cliënt even loslaat of in elk geval stopt met masseren: Voel je een verschil tussen links en rechts? Vaak krijg je dan een antwoord als: links stroomt het veel meer, links voelt veel langer, etc. Dat betekent dat er meer bewustzijn is gekomen in dat gedeelte van het lichaam dat je zojuist gemasseerd hebt. Vergelijk het met rechts en laat de cliënt benoemen hoe het daar voelt. Rechts voelt, dood, dof, klein, ineen geschrompeld, zijn antwoorden die je dan vaak te horen krijgt. Zo weinig gevoel en bewustzijn is aanwezig in dat lichaamsdeel dat hij er bijna het contact mee heeft verloren.

Als je dit je cliënt bewust laat voelen kan dat voor hem heel verhelderend zijn. Een ander aspect waar je tijdens je massage aandacht aan kunt besteden is het laten voelen van de verbinding tussen alle lichaamsdelen, van hoofd tot voeten. Dit leidt tot bewustzijn van het hele lichaam met al zijn onderdelen en van verschillen die de cliënt onderweg tegenkomt, zoals blokkades, waar niks gevoeld wordt en helemaal geen contact mee is. Naast het masseren zelf, kun je met vragen of opmerkingen de cliënt uitnodigen zijn gevoelens te verhelderen.

Kunnen uiten wat je voelt blijkt van wezenlijk belang te zijn in het proces van voelen wat er is. Als een vaag gevoel niet van heel dichtbij bekeken en benoemd wordt, wil het nogal eens rond blijven hangen, zonder dat dat een verschuiving bij de cliënt oplevert. Dan blijft het vaag en dat voelt onvervuld, omdat de cliënt er net zijn vinger niet op kan leggen. Het vinden van het juiste woord, dat exact het gevoel aangeeft, zorgt voor opluchting en ruimte om af te sluiten en weer verder te gaan. Het geeft dan ook meteen ruimte voor een volgende stap. Een techniek die hier heel geschikt voor is heet focussen, waarover verderop meer. De cliënt heeft vaak de neiging om pijn of emotie uit de weg te gaan en om in plaats van het te voelen dan wel de oorzaak ervan te gaan onderzoeken, dan wel zijn aandacht te richten op mogelijke oplossingen van het probleem. Haptische massage werkt anders. De cliënt wordt uitgenodigd het zoeken naar oplossingen en het streven naar verandering los te laten en al zijn aandacht en energie te richten op het voelen en laten zijn wat er is. Dat betekent dat je altijd werkt in het hier en nu.

We zijn nogal geneigd om met onze gedachten bij gisteren of bij morgen te zijn. Als haptisch masseur help je om nú aanwezig te zijn en probeer je steeds de cliënt terug te halen naar de actuele ervaring, naar het aan den lijve voelen wat er met hem gebeurt. Steeds weer nodig je hem uit om bij de lichamelijke beleving te zijn met zijn aandacht. Technieken die heel goed passen in de haptische benadering zijn het pulsen, het strekken en het bewegen van gewrichten. Het subtiel laten bewegen van lichaamsdelen en gewrichten kan enorm bewustzijns verhogend zijn. Het is gericht op loslaten en ervaren van ruimte en vrijheid. Het kan meer bewustzijn creëren van waar de spanningen vandaan komen of zitten. Ook het ondersteunen van de ademhaling kan iemand helpen om te gaan voelen en te verkennen hoe het daar is, vanbinnen.

els smits
Decaan

Deze blog ‘Haptische massage’ is geschreven door Els Smits.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *